Қазақстандағы жеке тұлғалар банкроттығы
Үш рәсімнің айырмасы, тексерілетін талаптар мен ерекшеліктер, өтініш беру жолы және аяқталғаннан кейінгі салдар. Барлық қарызды жоюға уәде берілмейді.
Несие төлемдері табысқа сыймай қалған кезде «барлық қарызды есептен шығарамыз» деген жарнама сенімді естіледі. Бірақ банкроттық — нәтижесіне кепілдік берілетін ақылы қызмет емес. Бұл міндеттемелерді, мүлікті және борышкердің әрекеттерін тексеретін заңды рәсім. Ол аяқталғаннан кейін де кейбір салдары сақталады.
Қазақстанда соттан тыс банкроттықты, сот арқылы банкроттықты және төлем қабілеттілігін қалпына келтіруді ажырату қажет. Арасынан тек қарыз сомасына қарап таңдау жеткіліксіз. Бұл нұсқаулық тәртіпті түсінуге, құжат жинауға және жарнамалық уәдені мемлекеттің шешімімен шатастырмауға көмектеседі.
Үш рәсімнің мақсаты бөлек
- Соттан тыс банкроттық уәкілетті орган арқылы жүргізіледі және заңда белгіленген кредиттік міндеттемелерге қатысты. Жалпы тәртіпте сома, мүлік, өтеудің болмауы және басқа талаптар тексеріледі.
- Сот арқылы банкроттықты қаржы басқарушысының қатысуымен сот қарайды. Ол қарыз көп болғанда, мүлік немесе өзге кредиторлар алдындағы міндеттемелер бар кезде қажет болуы мүмкін. Мүлік заңда белгіленген шекте өткізілуі ықтимал.
- Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру барлық қарыздан бірден босату емес, міндеттемелерді орындау жоспары бар сот рәсімі. Тұрақты табыс және (немесе) мүлік құнының міндеттемелерден артық болуы негіз бола алады. Сәтті қалпына келтірген азамат банкрот мәртебесін алмайды.
Азаматтардың банкроттығы туралы заң жеке кәсіпкер ретінде тіркелмеген Қазақстан азаматына қолданылады. ЖК тіркеуі белсенді болса, қолданылатын тәртіпті тексермей кәдімгі жеке тұлға ретінде өтініш бермеңіз.
Соттан тыс банкроттықтың жалпы талаптары
5-баптың жалпы тәртібінде тиісті міндеттемелердің жиынтығы өтініш күніндегі 1 600 АЕК-тен аспауға тиіс. 2026 жылғы АЕК 4 325 ₸ болғанда бұл 6 920 000 ₸: 1 600 × 4 325. Жыл ауысқанда теңгедегі шекті қайта тексеру керек.
Әдетте мына талаптар бірге қаралады:
- Меншікте, соның ішінде ортақ меншікте мүліктің болмауы.
- Өтініш күнінде қатарынан 12 ай бойы өтеудің болмауы.
- Ерекшеліктерді ескеріп, заңдағы реттеу және (немесе) өндіріп алу рәсімдерінің жүргізілуі.
- Алдыңғы 7 жылда соттан тыс немесе сот банкроттығының қолданылмауы.
Өтеусіз кезең ең ескі кешіктіруден ғана емес, әр шарт бойынша есептеледі. Заң бұл мақсаттағы өтеуді төлем күніндегі бір АЕК-тен асатын төлем ретінде бөлек анықтайды. Бұл — тексеру ережесі, төлемді тоқтатуға немесе соманы жасанды түрде таңдауға кеңес емес.
Соттан тыс тәртіп заңда аталған банк қарыздары мен микрокредиттерге, соның ішінде талап құқығы тиісті ұйымға өткен немесе бұрынғы кредитор қызметін тоқтатқан жағдайларға қолданылады. Ломбардтар бұл санаттан шығарылған. Коммуналдық берешекті, алиментті немесе көршінің қолхатын кәдімгі микрокредит ретінде қоса салуға болмайды.
Жалпы тізімнен бөлек тексерілетін ерекшеліктер
Өтінішке дейінгі алты айда атаулы әлеуметтік көмек алған борышкерлерге 12 ай өтеу болмауы талабынан ерекшелік көзделген. Міндеттемелерді орындамау мерзімі бес жылдан асса, тағы бөлек негіз бар. Мұндай іске 5-баптың барлық жалпы талабын автоматты түрде қолдануға болмайды.
Берешекті реттеу шарасына қойылатын талаптың да ерекшеліктері бар. Атап айтқанда, ол 2025 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған тиісті банк қарызы мен микрокредит шарттарына қолданылмайды. Сондықтан шарт күні қазіргі қарыз сомасынан кем маңызды емес. Ерекшелікке жататын жағдайды делдалдың жалпы сауалнамасымен емес, қолданыстағы нормамен және ресми қызметпен тексеріңіз.
Өтінішке дейін нені жинау керек?
- Кредит мәліметтері. Кредиттік есепті, шарттар тізімін, қалдық сомаларды және талап құқығының қазіргі иесін анықтаңыз.
- Төлемдер. Әр шарттың соңғы өтелген күнін растайтын үзінділерді табыңыз. Қарыз берілсе, кредитор не коллектор қандай күнді растайтынын нақтылаңыз.
- Мүлік. Жеке және ортақ меншікті, үлестерді тексеріңіз. Өз атыңызда көлік болмауы бүкіл мүліктің жоқтығын дәлелдемейді.
- Реттеу. Талап етілетін жерде кредиторға жүгіну мен жауаптарды сақтаңыз. Қайта құрылымдау нұсқаулығы дайындалуға көмектеседі.
- Отбасылық және арнайы жағдайлар. Жұбай келісімінің қажет екенін және АӘК сияқты ерекшелік негіздерінің бар-жоғын қараңыз.
ЭЦҚ, SMS-код және жеке кабинетке қолжетімділікті бөтен адамға бермеңіз. Мамандан көмек алуға болады, бірақ деректердің дұрыстығы мен қол қойылатын өтініштің мәні үшін жауапкершілік жоғалмайды.
Қайда өтініш беруге болады және кейін не болады?
16-бап белгіленген нысанды «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы, цифрлық үкімет порталы және (немесе) арнайы мобильді қосымша арқылы беруді көздейді. eGov-тағы ресми қызметтен және оның өзекті құжаттар тізімінен бастаңыз. Жұбай келісімі қажет болса, оның жоқтығы бас тартуға негіз болуы мүмкін.
Талаптар орындалғанда борышкер туралы мәлімет порталға 15 жұмыс күні ішінде орналастырылады; сәйкес келмесе, бас тарту хабарламасы беріледі. Бұл барлық қарыздың есептен шығатын уақыты емес, тексеру кезеңі. Қалыпты соттан тыс рәсім мәлімет жарияланғаннан бастап алты ай жүреді. 17-баптағы қарызы 1 600 АЕК-тен аспайтын және орындамауы бес жылдан асқан жағдайға бір ай белгіленген.
Рәсім басталуының құқықтық салдары кеңесшіге ақша төлеумен немесе өтініш жобасын сақтаумен емес, ресми мәліметтің орналастырылуымен байланысты. Тиісті міндеттемелерден босату заңдағы ресми аяқталудан кейін туындайды. Шешімді сақтап, оның кредиттік деректерде көрінуін тексеріңіз.
Мысал: қарыз сомасы бірдей екі адам
Екі азаматтың тиісті кредиттік міндеттемелері 5 млн ₸-ден делік. Біріншісінде мүлік жоқ, бір жылдан астам өтеу болмаған және жалпы тәртіптің қалған талаптары орындалған. Екіншісінің пәтерде үлесі бар. Сома бірдей болса да, меншіктің болуына байланысты соттан тыс рәсімге жауап әртүрлі болуы мүмкін. Орындамау бес жылдан асса, арнайы негізді бөлек қарау қажет.
Бұл мысал тек тексеру логикасын түсіндіреді, нақты адамның құқығын анықтамайды. Шынайы өтініш үшін барлық міндеттеме, құжат және ерекшелік ескеріледі.
Баспанаға не болады және қандай қарыздар сақталады?
Сот рәсімінде тұрғын үйдің мүліктік массаға кіретіні және міндеттемені қамтамасыз ететіні маңызды. 38-бап міндеттеменің орындалуын қамтамасыз етпейтін жалғыз баспананы мүліктік массадан шығарады. Бұл кез келген пәтерге ортақ қорғаныс емес: кепілдегі үй, үлес және меншік мәртебесі бөлек бағаланады.
46-бап тиісті сот рәсімдерінен кейін алимент, өмір мен денсаулыққа келтірілген зиян, қылмыстық құқық бұзушылық залалы және басқа тікелей аталған міндеттемелердің сақталуын көздейді. Сондықтан «бәрін түгел жоямыз» деген уәде дұрыс емес. Мүлікті жасыру немесе тексеруден айналып өту үшін қайта рәсімдеу қауіпті: адал емес әрекет міндеттемеден босатудан бас тартуға әкелуі мүмкін.
Рәсім аяқталғаннан кейінгі салдар
Банкроттықтан кейін жаңа қарыздарға бес жылдық шектеу бар, заңда ломбард микрокредитіне ерекшелік белгіленген. Қайта банкроттық жалпы тәртіпте жеті жылдан кейін мүмкін. Қаржылық жағдай үш жыл бақыланады. Алайда орындамауы бес жылдан асқан арнайы негізбен соттан тыс банкроттық қолданылған азаматтарға заң бұл мониторингті бөлек алып тастайды. Өзіңізге нақты қай рәсім мен норма қолданылғанын тексеріңіз.
Банкроттық жұмыс істеуге тыйым салмайды және жұмысқа орналасу мүмкіндігін автоматты түрде жоймайды. Бірақ кредит пен мүлікке қатысты салдарын мәртебе алған соң емес, өтінішке дейін бағалаған дұрыс.
Бас тарту келсе
Негіздемені ашып, мүлік, мерзім, міндеттеме түрі, келісім немесе қате деректің қайсысы себеп болғанын қараңыз. Мәлімет қатесі мен заң талабына сәйкес келмеу — бөлек жағдай. Қайта соттан тыс өтініш себептер жойылғаннан кейін, бірақ бас тарту күнінен кемінде үш ай өткен соң беріледі. Шешімді заңсыз деп санасаңыз, ресми шағымдану тәртібін қолданыңыз.
Мәселе шешіліп жатқанда шот шектеулерін және коллекторлардың хабарласуын бөлек қараңыз. Банкрот болу ниетінің өзі қолданыстағы өндіріп алу шараларын жоймайды.
Дереккөздер және материалдың шегі
FinQadam редакциясы дайындады, 2026 жылғы 29 қазанда тексерілді. Материал қарыздың есептен шығуына кепілдік бермейді және жеке құқықтық көмекті алмастырмайды. Кепіл, ортақ мүлік, даулы төлемдер мен сот ісі болса, жеке бағалау әсіресе маңызды.